Dlaczego istnieje cyberprzemoc ?

 

Wiemy nie od dziś, że słowo może dotkliwiej ranić niż cios. Jednakże kiedy w grę wchodzą powtarzające się działania, anonimowość i różne formy, przed którymi trudno się ustrzec, może dojść do tragedii. Brak pomocy oraz nie wołanie o nią może prowadzić do stanów lekowych, depresji, a w konsekwencji nawet do samobójstwa. Przez to, że jest to codzienność przede wszystkim wśród nastolatków takie konsekwencje są coraz częstsze…
Cyberprzemoc to celowe działanie przez zastraszanie, nękanie oraz wyśmiewanie przez wykorzystanie Internetu oraz komunikatorów elektronicznych.

(więcej…)

Przemoc rówieśnicza. Skutki

wwsf_yellow_ribbon_en (2)

Psychospołeczne konsekwencje przemocy rówieśniczej i zastraszania u dzieci i młodzieży[1]są różnorodne i zależą od sytuacji. Należą do nich:

– silny stres, niepewność,

– brak wiary w siebie, obniżona samoocena

– niechęć do szkoły

– wagary

– niepowodzenia szkolne, trudności w nauce

– dolegliwości psychosomatyczne, jak bóle głowy, gorączka, bóle brzucha, zaburzenia snu

– lęki, fobie

– próby samobójcze

Pamiętać należy, że skutki przemocy rówieśniczej dotyczą wszystkich stron danej sytuacji. Ofiary przeżywają skutki bardzo dotkliwie doświadczając emocji związanych z poniżeniem, czują lęk, strach, rozpacz, smutek. Z badań nad przemocą rówieśniczą wynika, że prześladowani bardzo rzadko mówią o swoich problemach dorosłym. Często są również przez nich bagatelizowani. Czasami obawiają się skarżyć z powodu pogorszenia swojej sytuacji wśród rówieśników. Wciąż przeszkadza im poczucie winy, wstyd i samo obwinianie. Konsekwencje agresji i przemocy np. w szkole dotyczą jednak także sprawców danego aktu. Wymienić tu należy utrwalanie zachowań agresywnych, aspołecznych, obniżenie świadomości odpowiedzialności za swoje działania, konflikt z prawem. Pamiętać należy także o świadkach przemocy, którzy obserwują zdarzenie i mogą czuć bezradność, strach, poczucie winy, niezadowolenia. Mogą bać się powiedzieć o zdarzeniu osobom trzecim, jednocześnie nie wiedza, która stronę konfliktu wybrać.

 

 


 Kępka M., Klimat społeczny w szkole, Kuratorium Oświaty, Materiały konferencyjne, listopad 2011


 Dąbkowska I., Zastraszenie i przemoc szkolna, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2010

Przemoc rówieśnicza. Skala zjawiska

wwsf_yellow_ribbon_en (2)

Analizując zjawisko przemocy rówieśniczej, rozważając przyczyny i skutki zjawiska warto odnieść się do skali zjawiska i badań ilościowych przeprowadzonych w celu jej oszacowania.

Przeglądając wnioski z ilościowych badań dotyczących tematyki przemocy rówieśniczej warto przywołać ogólnopolską diagnozę problemu przemocy wobec dzieci dotyczącą specyfiki przemocy rówieśniczej. Badanie przeprowadzono na reprezentatywnej próbie 1 005 nastolatków w wieku 11–17 lat. Wynika z nich, że 59% nastolatków doświadczyło przemocy rówieśniczej, 41%badanych doświadczyło jej w formie przemocy fizycznej, 28% w formie przemocy psychicznej. Niemal co piąty badany (18%) było ofiarą napaści zbiorowej, a co dziesiąty (11%) – znęcania się. 10% nastolatków doświadczyło przemocy w związku. Napaści oraz przemocy fizycznej najczęściej doświadczają chłopcy, natomiast dziewczynki stają się ofiarami przemocy psychicznej i znęcania się. Przedział wieku 11-14lat[1]

Istnieją również badania ukazujące, że definiowanie przemocy rówieśniczej z uwzględnieniem „sprawcy” i „ofiary” nie odzwierciedla szkolnej rzeczywistości. Dochodzi do sytuacji, że zbyt pochopnie dorośli i uczniowie chcą karać i sądzić sprawców, jednocześnie wspierając lub obwiniając ofiary. Zatrzymanie się na stanowisku – skoro byłeś raz sprawcą to już nim będziesz, lub – skoro stałeś się ofiarą to nią pozostaniesz, niejednokrotnie jest mylne. Z badan dotyczących zmian ról w strukturze klas gimnazjalnych, wynika że tylko 13% uczniów zostało przez okres szkoły w jednej roli. Reszta zmieniła położenie ze sprawcy do ofiary lub z ofiary stała się sprawcą.[2] Takie, uproszczone rozumienie struktury zaburza proces definicyjny przemocy rówieśniczej.

Instytut Badań Edukacyjnych podaje, że 10% uczniów jest dręczonych, z czego dwa procent z nich bywa każdego dnia. Ofiarami są częściej dzieci biedne, wychowane w otoczeniu borykającym się z problemami, wśród którego trudniej jest im znaleźć wsparcie. Częściej są to także osoby słabsze podczas zajęć wychowania fizycznego. Statystycznie najwięcej aktów przemocy pojawia się w Internecie przy wykorzystaniu nowych technologii (cyberbullying). Jest to typ zachowań niedostrzegalny dla nauczycieli i często rodziców. Istotne z punktu widzenia opisywanego zjawiska jest poczucie bezpieczeństwa i zadowolenie ze szkoły w opiniach uczniów. Niemal 2/3 z nich lubi chodzić do szkoły i czuje się w niej bezpiecznie. Zdecydowanie ma na to wpływ atmosfera, osiągnięcia w nauce, sprawność fizyczna i możliwości uczestniczenia w zajęciach pozalekcyjnych..[3]



[1] Wyniki ogólnopolskiej diagnozy przemocy wobec dzieci z uwzględnieniem przemocy rówieśniczej

[2] Swearer, Cafy, Frazier – Koontz, 2001

[3] Instytut Badań Edukacyjnych, Przemoc w polskiej szkole, www,ibe.edu.pl, z dnia 23.09.2015

Przemoc rówieśnicza, a mobbing pracowniczy

wwsf_yellow_ribbon_en (2)

Mobbing w środowisku pracowniczym… i szkolnym

Wyobraźmy sobie małą, prywatną firmę zajmującą się sprzedażą sprzętu elektronicznego, w której dochodzi do znęcania się psychicznego pracodawcy nad pracownikiem. Szef przenosi na niego problemy finansowe firmy, oskarżając go o przyczyny niepowodzeń organizacji (agresja przeniesiona). Pracownik nie może się bronić z powodu lęku przed utratą pracy i trudnościami wynikającymi z samodzielnych kosztów utrzymania (jest to student zaoczny i musi zarobić na czesne i mieszkanie). W firmie występuje częsta rotacja pracowników. Koledzy z pracy nie chcą pomóc, obawiając się o swoje posady w firmie. Pracodawca oskarżając podwładnego przyczynia się do coraz częstszych błędów, popełnianych przez pracownika. Ponadto oskarża go o niepowodzenie firmy, w rzeczywistości spowodowane dużą konkurencją na rynku. Pomyłki przy pracy, ofiara tłumaczy niedostatecznym przeszkoleniem na stanowisku, natomiast pracodawca atakuje ją zarzutami nieroztropności i lenistwa. Powstaje konflikt. Po kilku tygodniach pracownik jest zniechęcony, ma stan depresyjny. W firmie rozchodzą się nieprawdziwe plotki. Za każdym razem pracodawca stara się ośmieszyć ofiarę. Pracownik udaje się na urlop, po którym stara się zmierzyć z pracodawcą. Niestety bezskutecznie. Osoba dręczona psychicznie jest zmuszona znaleźć nową pracę, co nie jest proste z powodu dość wysokiego bezrobocia, ale także lęku psychicznego ofiary przed ponownym doświadczeniem mobbingu[1].

Od pierwszej rozprawy sądowej w Polsce (Białystok) dotyczącej terroru psychicznego w pracy minęło już dziewięć lat. Mobbing istniał zawsze jednak od tego czasu za sprawą radia, telewizji oraz przekazu informacji wśród znajomych, rozpowszechniona została znajomość tego terminu wśród naszego społeczeństwa. Powyższy przykład ukazuje najbardziej charakterystyczne mechanizmy tego zjawiska. Dzisiejsze wartości życia stawiane na piedestale motywacji, do których należą między innymi: chęć wygranej i gonitwa za doskonałością, przyczyniają się do ciągłego podnoszenia kwalifikacji zawodowych wśród potencjalnych pracowników. Dążą oni bowiem do znalezienia „wymarzonego” miejsca pracy, umożliwiającego zarówno rozwój zawodowy (samorealizację), jak i czerpanie korzyści materialnych. Jednak zdarza się, że trafiają oni w miejsce pełne patologicznych relacji, które zamiast wspierać rozwój jednostek powodują ich wykluczenie i powolne zniszczenie osobowości. W ostatnich latach jesteśmy świadkami rozpadu więzi społecznych wewnątrz przedsiębiorstw. Solidarność koleżeńska ulega osłabieniu, między innymi z powodu niestabilnego rynku pracy, kryzysu gospodarczego, zmian dotyczących podziału ról (specjalizacje, zróżnicowanie hierarchii, różnorodne rodzaje umów), a także braku poczucia identyfikacji pracowników z zakładem pracy. Powoduje to wzrost konkurencji, a tym samym bardziej brutalne „reguły gry” w obrębie zakładów pracy. Nękanie, zastraszanie, ośmieszanie prowadzące do wykluczenia i dezorganizacji osobowości pracowników swą strukturą i mechanizmami społecznymi niejednokrotnie przypominają, uważane przez większość za wymarłe dziś zasady piętnowania w społeczeństwie. Mówimy potocznie: ociemniali jak w Średniowieczu… istnieją jednak zachowania w psychologii społecznej niewiele odbiegające od zachowań z czasów przed oświeceniowych.

Mobbing w miejscu pracy, („ganging up on someone” – sprzysięgać się przeciwko komuś) to długotrwałe, powtarzalne, psychicznie prześladowanie, skierowane przeciwko określonej osobie lub grupie osób, mające na celu wyobcowanie jej lub wykluczenie ze środowiska i wywołujące w niej negatywne skutki zdrowotne[2]. Jest wynikiem nieprawidłowości zaistniałych w stosunkach międzyludzkich[3]. Polscy specjaliści zajmujący się zarządzaniem personelem, oprócz wyżej wymienionych cech podają określenia tego zjawiska jako: nieetyczne, irracjonalne z punktu widzenia organizacji działania, bezpodstawne dręczenie pracownika przez przełożonych lub współpracowników. Jest to przemoc ekonomiczna, psychologiczna lub społeczna wobec pracownika w celu zastraszenia go i upokorzenia, upodlenia[4]. Wyróżniamy kilka rodzajów mobbingu: pionowy (bossing), gdy przełożony jest prześladowcą, a podwładny ofiarą),  mobbing poziomy, kiedy dominuje grupa, a ofiarą jest osoba należąca lub zależna od tej grupy (np. współpracownicy w pracy) oraz mobbing wstępujący, gdy przełożony jest prześladowany przez podwładnego[5].

Konflikty w relacjach międzyludzkich zdarzają się bardzo często jednak nie zawsze stanowią terror psychiczny.  Jak wyznaczyć więc granicę między zwykłym pouczaniem, a mobbingiem? Ważne jest, aby rozróżniać przemoc psychiczną i emocjonalną od konfliktów interpersonalnych, nie zaburzających wzajemnych relacji między pracownikami. Celem pierwszego jest bowiem „zniszczenie ofiary” poprzez ciąg zdarzeń prowadzących przez ośmieszanie i dokuczliwe aluzje do wykluczenia ze środowiska. Konsekwencje są dla osoby piętnowanej zawsze niekorzystne, w przeciwieństwie do skutków innych wydarzeń[6]. Jakie więc są formy mobbingu? Należą do nich między innymi: groźby, wymyślanie, ukrywanie prawdy, plotki, ograniczanie czasu wolnego w pracy, zaczepki na tle seksualnym, dowcipy, zaniżanie kwalifikacji, nadmiar obowiązków, nieproporcjonalny ich rozkład, izolowanie, dyskredytacja[7].

Jakie czynniki można uznać za początek omawianych tu zjawisk? Wymieniając przyczyny mobbingu należy zwrócić uwagę między innymi na: czynniki społeczne (zła współpraca, bariery komunikacyjne, stosunku zależnościowe, zbyt duże wymagania, bezrobocie) oraz aspekty organizacyjne (niejasne kompetencje, dezorganizacja, brak jasnych reguł, obowiązków i podziału ról, przeciążenie pracą). Obecnie praca stała się poszukiwanym „towarem”, a człowiek jest jedynie podmiotem wielkiego rynku pracy. Świadomość trudności znalezienia pracy zdecydowanie sprzyjają rozwojowi prezentowanego zjawiska. Pojawia się rywalizacja o miejsce pracy, będąca rezultatem zapobiegania o uznanie wśród przełożonych. Ponadto w kreowaniu patologii istotną rolę odgrywa zła organizacja przedsiębiorstw. Hierarchiczna struktura oparta na sztywnych procedurach, brak kompetencji wśród zarządzających, nieumiejętność rozwiązywania konfliktów to jedne z wielu istotnych aspektów sprzyjających rozwojowi mobbingu. Trzecią grupą przyczyn są cechy osobowościowe zarówno mobbera jak i ofiary. Ten pierwszy odznacza się chęcią poczucia sukcesu i władzy oraz brakiem krytyki wobec siebie. Często osoba mobbera jest sfrustrowana swą pozycją w hierarchii władzy. Zaprezentowane wyżej przyczyny można zebrać w szersze ramy pojęciowe określając je jako: ludzkie niepowodzenia, lęki, frustracje, niezadowolenia.

Ofiarą mobbingu może stać się zarówno osoba odmawiająca podporządkowania się, jak i ktoś zdolny, pracowity i wykształcony. Są to osoby wyróżniające się ze względu na: płeć, wiek, przekonanie religijne, orientację seksualną lub stanowiące obiekt zazdrości (o urodę, młodość lub bystrość)[8]. Osoby poddawane przemocy psychologicznej, często zaczynają grać przypisywaną im z zewnątrz rolę. Pracownicy przedsiębiorstw natomiast pod presją otoczenia godzą się na postrzeganie ich jako niegodnych awansu, uczciwej zapłaty lub po prostu szacunku w miejscu pracy.

Natłok obowiązków, stres i nacisk na bycie najlepszym powodują, że ludzie zatracają się w swoich szkolnych i pracowniczych obowiązkach. Szefowie wielkich korporacji oczekują od „poddanych” pełnego zaangażowania, dyscypliny i dyspozycyjności dla wykonywanych obowiązków. Zbyt rygorystyczne zasady przyczyniają się do podwyższonej frustracji i niezadowolenia z pracy, a tym samym do poszukiwania „winnych”, odpowiedzialnych za pasma nieszczęść. Tak kreuje się mobbing. Czy widzicie pewne podobieństwa w strukturze szkolnictwa? Być może nie są tak jaskrawe… jednak czy grupy rówieśnicze najmłodszych nie bywają zdeterminowane i nastawione na cel?

Marta Soczewka



[1] Przykład opisanego mobbingu na Wybrzeżu (2006) przez studentkę AM w Gdyni, w: Kozak S., Patologie w środowisku pracy., Difin, Warszawa 2009, s. 187

[2] Lankamer A., Ciborski P., Minga U., Mobbing w szkolnictwie., ODDK, Gdańsk 2005

[3] Kozak S., Patologie w środowisku pracy., Difin, Warszawa 2009

[4] Bechowska-Gebhardt A., Stalewski T., Mobbing. Patologia zarządzania personelem., Difin, Warszawa 2004

[5] Hans-Jurgen Kratz, Mobbing. Rozpoznawanie, reagowanie, zapobieganie, Wydawnictwo Hellion, Gliwice 2007, s. 9-41

[6] Kozak S., Patologie w środowisku pracy., Difin, Warszawa 2009

[7] Cieślak W., Kmiecik-Baran K., Bez zgody na przemoc – w szkole i pracy., IPN „Solidarność”,  Gdańsk 2001

[8] Ciborski P., Lankamer A., Minga U., Mobbing w szkolnictwie, ODDK, Gdańsk 2005

Przemoc rówieśnicza. Kim jest ofiara przemocy rówieśniczej

wwsf_yellow_ribbon_en (2)

Według wyników badań nad przemocą rówieśniczą w szkołach społeczeństw zachodnich, średnio 10% uczniów stało się ofiarą przemocy rówieśniczej.[1] Pojedyńczo występującą agresję ze strony kolegów i koleżanek doświadcza zdecydowanie większa liczba młodzieży. Według danych dotyczących Polski, niemal połowa dzieci i młodych osób spotyka się z obraźliwymi słowami, rozpowszechnianiem plotek, popychaniem. Około 15% doświadcza bicia, przymuszania, niszczenia rzeczy[2]. Jak to się dzieje, że niektóre dzieci stają się obiektem przemocy lub agresji ze strony otoczenia rówieśników a inne nie.

Potocznie jako ofiarę agresji szkolnej wyznacza się osoby charakteryzujące się nadmierną tuszą, specyficznym wyglądem lub wybitnymi osiągnięciami w nauce. Są one narażone na ataki agresji, jednak jeżeli umiejętnie reagują zaczepki i dogryzanie ustaje. Aby doszło do przemocy rówieśniczej pojawić się musi kilka czynników, które przejawiają się w cechach wewnętrznych dziecka i sposobie jego zachowania.

Uczeń, który łatwo może stać się ofiarą agresji ze strony rówieśników to[3]:

  • „lizus”, osoba, która za bardzo przymila się nauczycielowi,
  • „ofiara”, osoba, która słabo radzi sobie ze wszystkim,
  • „tchórz”, osoba, która wszystkiego się boi, słabszy fizycznie, mniej sprawny,
  • „inny”, odróżniający się,
  • „kujon”, za bardzo przykłada się do nauki,
  • uczeń pierwszej klasy,
  • nowy uczeń w klasie
  • dziwnie ubrany,
  • biedniejszy,
  • nowy w grupie.

Jak widać z powyższego wyliczenia, ofiary przemocy rówieśniczej podzielić można na dwa typy.

Ofiara prowokująca to osoba: mająca problemy z koncentracją, bardzo aktywna, starająca się wzbudzić zainteresowanie innych i skupić uwagę na sobie, wytwarzająca atmosferę niepokoju, nieograniczająca się w wyrażaniu swej frustracji, rozbudzająca konflikty, której zachowanie odbierane jest jako prowokujące i może wywoływać negatywne reakcje.

Ofiary pasywne to osoby: raczej nieśmiałe, niepewne, reagujące płaczem lub ucieczką, osamotnione i czujące się opuszczone, słabsze fizycznie, nie stosujące przemocy.

Ważne jest aby pamiętać, że nikt nie jest winny bycia ofiarą! Bycie spokojnym, słabszym, nieśmiałym nie jest niczym negatywnym. Każdy ma prawo takim być. Nikt nie powinien stosować przemocy.[4]



[1] Olewus D., Peer harassment. A critical analysis and some important issues, w: Peer harassement in school, pod red. Juvonen J., Graham S., NY 2001

[2] Ostrowska K., Uczniowie i rodzice. Portret własny. W kontekście badań zachowań agresywnych w szkole w latach 1997, 2003, 2007, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno – Prawnej, Warszawa 2008

[3] Instytut Socjologii UW, Raport z badań nad przemocą w szkole, 2011, w: www. Szkolabezprzemocy.pl

[4] Węgrzynowska J., Milczarek A., Cechy ofiar przemocy rówieśniczej, w: www.przemocwszkole.org.pl, z dnia 12.11.2015

Przemoc rówieśnicza. Cyberbullying – wnioski z badań

wwsf_yellow_ribbon_en (2)

Przemoc rówieśnicza ma również odzwierciedlenie w cyberprzestrzeni. W poprzedniej części zaprezentowane zostały definicje cyberbullyingu. Poniżej zastanowieniu poddane zostaną wyniki badań dotyczące nadużywania internetu przez młodzież i związanego z tym mobbingu elektronicznego.

Przyglądając się zjawisku przemocy w Internecie warto zastanowić się jaka jest skala używania a może wręcz nadużywania nowych technologii przez młodzież. Według badań przeprowadzonych przez Fundację Dzieci Niczyje i Uniwersytet Warszawszki wynika, że skala uzależnionych (1,3%) od Internetu nie jest tak duża jak odsetek zagrożony taka sytuacją (12%).[1] Wyznacznikiem nadużywania Internetu jest spędzanie większej ilości czasu niż wcześniej się zaplanowało, niczym niemożność oderwania się od komputera, tym samym zaniedbywanie obowiązków lub przekładanie innych zamierzonych planów. W tym przypadku znacznie większa liczba młodzieży podejmuje próby zaprzestania korzystania z Internetu w nadmiarze przez ingerencję rodziców, nauczycieli… rzadko z własnej inicjatywy.[2]

Nadużywanie Internetu występuje jeżeli:

– nie jest się w stanie ograniczyć korzystanie z sieci, komputera, a osoba spędza więcej czasu niż planowała

– korzystanie z technologii prowadzi do zaniedbywania innych zobowiązań, powoduje cierpienie i przysparza problemów

-czynnikiem ryzyka staje się gdy ograniczenie korzystania z Internetu wpływa na zmiany nastroju, istnieje większe zapotrzebowanie, niekontrolowane chęci używania sieci.

Badania przeprowadzone zostały na grupie 14-17 latków w ramach międzynarodowego projektu EU NET ADB. Do pomiaru problemów psychospołecznych młodzieży zastosowano kwestionariusz samooceny Achenbacha.

Z wyników badań wnioskować można, że nieco częściej chłopcy niż dziewczęta zagrożeni są nadużywaniem Internetu. Różnice nie sa jednak zbyt duże analizując ogólną charakterystykę zjawiska. Do większych dysproporcji dochodzi w kwestii specyficznych dziedzin działalności on-line: hazard, gry on-line. Prawie 90% nastolatków posiada konto na portalu społecznościowym.[3] Jak pokazują badania realizowane na zlecenie Fundacji Dzieci Niczyje i Fundacji Grupy TP 68% rodziców podejmuje rozmowy z dziećmi na temat uzależnienia od Internetu jednak tylko 16% badanych uważa, że sfera Internetu może stanowić zagrożenie. Badania Kids on-line pokazują, że polscy rodzice w porównaniu z rodzicami z krajów europejskich, mają mniejszy wpływ i kontrolę nad tym co ich pociechy robią w świecie online.[4]

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na wyniki badań, prezentujące skalę cyberprzemocy: „Przemoc rówieśnicza a media elektroniczne”[5], których celem była ocena społecznej percepcji zjawisk o charakterze przemocy psychicznej lub werbalnej skierowanej w stronę młodzieży, w wieku 12-17 lat, używając mediów elektronicznych (telefon komórkowy, Internet). Wyniki pokazały, że ponad połowa (tj. 57%) spośród pytanych osób była przynajmniej raz na zdjęciu lub filmie, które zostały wykorzystane wbrew jej woli. Zdecydowanie częściej zjawisko to prezentowane było jako powtarzalne (39%) niż jako zdarzenie incydentalne (18%). Najczęściej autorami tego typu zdjęć, a więc i sprawcami zaistniałej przemocy są rówieśnicy. Szkolni znajomi stanowią aż 87% spośród osób dopuszczających się tego typu zdarzeń. Osoby znajome spoza szkoły to 37%, natomiast nieznajomi 10%. Zdjęcia, które stają się przyczyną niechcianych konsekwencji w 12% robione są przez sprawców. 80% z rozpowszechnianych obrazów ma charakter z pozoru humorystyczny, ale tylko połowa tego wywołała obojętną reakcję u bohaterów na nich widniejących. U drugiej połowy wywołują one negatywne odczucia. 21% incydentów związanych z cyberbullyingiem spowodowanych jest wyrażeniem złośliwości lub „popisywaniem się (17%). Często działania skierowane są w celu ośmieszenia ofiary. Co ciekawe prawie nigdy w motywacjach nie pojawiły się: szantaż lub zastraszanie, przyczyny  z pozoru wydające się być powszechnymi.

 Poszkodowani najczęściej szukają wsparcia u rówieśników. Zdarza się to jednak nie zbyt często, jedynie 25% respondentów stwierdziło, że w ogóle chciałoby/ szukało pomocy.

Najrzadziej osobami godnymi zaufania z punktu widzenia młodzieży są osoby dorosłe pracujące w szkole (3%) co oznacza, że w rozumieniu młodych ludzi powinni sami radzić sobie z wyzwaniami ze strony rówieśników[6]. Być może jest to oznaka strachu przed powtórną wiktymizacją[7].



[1] Makaruk K., Wójcik S., Nadużywanie Internetu przez młodzież. Wyniki badania EU NET ADB. Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 12(1), 2013, 35-48

[2] Smahel, D., Helsper, E., Green, L., Kalmus, V., Blinka, L., Ólafsson, K. (2012). Excessive Internet Useamong European Children, Pobrano z: www2.lse.ac.uk/media@lse/research/EUKidsOnline/EU%20Kids%20III/Reports/ExcessiveUse.pdf;

[3] Kirwil, L. (2011), Polskie dzieci w Internecie. Zagrożenia i bezpieczeństwo — część 2. Częściowy raportz badań EU Kids Online II, Warszawa: SWPS

[4] Makaruk K., Wójcik S., Nadużywanie Internetu przez młodzież. Wyniki badania EU NET ADB. Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 12(1), 2013, 35-48

[5] Cogito, Co trzeci nastolatek doświadcza przemocy, z dnia 25.02.11

[6] Raport: Przemoc wobec dzieci i młodzieży ze strony rówieśników i rodziny. Skala zjawiska, w: http://www.rops-bialystok.pl/downloads/ois-raport-przemoc.pdf, z dnia 25.10.2015

[7] Wiktymizacja – termin z kryminologii rozumiany jako proces stawania się ofiarą, do wtórnej wiktymizacji dochodzi gdy ofiara spotyka się z potwierdzeniem wyrządzanej krzywdy ze strony otoczenia, które upewnia ją co do kwestii bycia poszkodowanym.

Przemoc rówieśnicza. Cyberbullying definicja

 

wwsf_yellow_ribbon_en (2)

Cyberbullying, mobbing elektroniczny

Od połowy lat 90 XX wieku rozwój technologii komunikacyjnych sprawił, że obecnie w prawie każdym gospodarstwie domowym istnieje dostęp do telefonów komórkowych i komputerów. Ocenia się, że dostęp do nowych technologii ma 98% dzieci i młodzieży.

Wraz z postępem technicznym i wkraczaniem nowych technologii do codzienności, charakter relacji międzyludzkich ulega zmianie. Niezwłoczne i szybkie przekazywanie informacji, powoduje ograniczenie jej do kilku słów, skrótowo prezentujących tematykę rozmów. Dla starszych pokoleń świat wirtualny i świat rzeczywisty to dwa odrębne byty, jednak dla znacznej liczby młodzieży granica między nimi uległa zatarciu. Świat codzienny nie łączy się z rzeczami wyłącznie materialnymi. Cyberprzestrzeń otacza bowiem z każdej strony.

Podobnie jak w relacjach face to face, w ramach komunikacji przez Internet (portale społecznościowe, fora internetowe, blogi, komunikatory) dochodzi do nadużyć. Może pojawić się mobbing elektroniczny określany również jako: bullying w cyberprzestrzeni, cyberbullying, cyberprzemoc.

Szeroka definicja stosowana na arenie międzynarodowej określa cyberprzemoc jako akt agresywnego, intencjonalnego działania, który dokonywany jest przez jednostkę lub grupę poprzez użycie telefonów komórkowych lub komputera podłączonego do Internetu. Istotną przesłanką jest powtarzalność czynów wobec bezbronnej ofiary. Wyróżniane zostaje także poczucie anonimowości sprawcy, a także nieograniczona liczba sprawców jak i obserwatorów aktu.[1] Podkreślane w tym kontekście często jest również poczucie anonimowości sprawcy, które wywołuje w nim większą siłę i moc sprawczą.

W Polsce cyberbullying (mobbing elektroniczny) ujmowane jest jako jeden z typów agresji pojawiającej się w Internecie, w której sprawcy jak i ofiary należą do grupy rówieśniczej.[2] Jako agresję elektroniczną określa się wszelkie akty agresji, które pojawiają się z wykorzystaniem nowych technologii komunikacyjnych.

Wyróżnia się kilka typów tego typu działań agresywnych. Pyżalski proponuje klasyfikację ze względu na typ ofiary.:

  • agresja elektroniczna wobec słabszych (nie mogących samodzielnie się obronić)
  • agresję elektroniczną wobec celebrytów (np. aktorów, piosenkarzy),
  •  agresję elektroniczną wobec nieznajomych
  • agresję elektroniczną uprzedzeniową (odwołać można się tu do mowy nienawiści, która skierowana może być wobec jednostki jak i grup reprezentujących pewne mniejszości, narody, orientacje seksualne)
  • cyberbullying/ mobbing elektroniczny.[3]

Niektóre cechy cyberprzemocy można wprost porównać do tych występujących w tradycyjnym bullyingu.[4] Istnieją jednak specyficzne dla tego zjawiska wyznaczniki. Są to przede wszystkim aspekty wykorzystania najnowszych technologii w celu wyrządzenia innym szkody. Ważne jest, że nie występuje w tym przypadku bezpośredni kontakt ani z ofiarą, ani ze świadkami wyrządzającymi krzywdę. W związku z tym występuje większa anonimowość i „przyzwolenie” do szkodzenia innym. Dodatkowo, jak już wielokrotnie wspomniana cecha przemocy rówieśniczej: powtarzalność występuje nie tylko w związku z intencją sprawcy ale, co ważniejsze, z powodu specyfiki komunikacji w Internecie. Wielokrotna i spotęgowana wiktymizacja[5] spowodowana jest łatwością dostępu do opublikowanych w sieci filmów lub zdjęć.

Jako inna dość ważna, specyficzna różnica między przemocą w np. szkole, a w przestrzeni internetowej zachodzi w kwestii nierównowagi między stronami aktu. Używanie mediów społecznościowych nie wymaga ani siły fizycznej, ani odwagi w kontaktach bezpośrednich. Uniewrażliwia to sprawcę na emocjonalną reakcję drugiego człowieka. Podobnie dzieje się z kwestią intencjonalności, która rozprasza się między sprawcą, a odbiorcami przemocy, którzy jedynie przyglądają się i „klikają” powielając rozsyłane kwestie.[6]

Marta Soczewka


[1] Pyżalski J., Agresja elektroniczna i cyberbullying – stary dom z nową fasadą? Nowe technologie komunikacyjne w życiu młodzieży, WSP, Łódź, 2011

[2] Pyżalski J., Agresja elektroniczna i cyberbullying jako nowe zachowania ryzykowne młodzieży, Impuls, Kraków 2012

[3] Cyberbullying, definicje w: http://www.bullyingandcyber.net/pl/definicje/, z dnia 25.10.2015

[4] Zob. definicja, w: http://zobaczjestem.pl/przemoc-rowiesnicza-definicje-przemoc-przeslabowanie-mobbing-bullying/ z dnia 02.11.2015

[5] jw.

[6] Raport: Przemoc wobec dzieci i młodzieży ze strony rówieśników i rodziny. Skala zjawiska, w: http://www.rops-bialystok.pl/downloads/ois-raport-przemoc.pdf, z dnia 25.10.2015

Przemoc rówieśnicza. Przyczyny

Przyczyny przemocy rówieśniczej

 Obserwując różne formy agresji dopatrujemy się źródeł takich zachowań, często doszukując się ich w samym akcie agresji lub powtarzającej się przemocy. Działania te często są jednak jedynie efektem tego, co dzieje się w życiu dziecka. Znając wszelkie uwarunkowania opisywanego zachowania łatwiej i wiarygodniej wyznaczyć można sposoby przeciwdziałania przemocy i reagowania na nią.

 Przyczyny przemocy rówieśniczej rozumieć należy wieloaspektowo ujmując je w wymiarze indywidualnym (wewnętrznym) i w sferze społecznej (na którą wpływ maja także czynniki zewnętrzne). Opisywane zjawisko odnosi się do biopsychicznych cech jednostki, ale także do środowiska, w którym ona przebywa. Czynniki zewnętrzne to aspekty, które mogą być rozumiane bardzo szeroko. Naukowcy odnoszą je do: hałasu, nadmiernego zatłoczenia, wysokich temperatur.

Interpretując zjawisko przemocy rówieśniczej należy zwrócić uwagę na intencje towarzyszące aktom przemocy. Mogą one stanowić prowokacje osób trzecich, a także osób bezpośrednio związanych ze zdarzeniem. Przybierać może ona formę aktywności fizycznej lub werbalnej. Odnosząc to do drugiej osoby powoduje chęć zemsty, rewanżu, zadośćuczynienia.

Starając się zebrać prezentowane w literaturze uwarunkowania przemocy rówieśniczej i agresji wymienia się: znaczenie rodziny, szkoły, grup rówieśniczych, zasad życia współczesnego.

Rodzina. Olweus zwraca uwagę przede wszystkim na duże znaczenie środowiska rodzinnego, a szczególnie gdy wpływ jej jest negatywny.  Przejawiać może się to w: deficycie bliskości, zaniku poczucia bezpieczeństwa, niekonkretnego znaczenia ról i zasad w zakresie funkcjonowania środowiska rodziny. Znaczenie odgrywa wychowanie i wpojone postawy i zachowania. W wielu domach powtarza się: synu musisz być silny, nie daj się, jak uderzą to oddaj… Znaczenie mają także problemy w otoczeniu rodzinnym, z którymi dziecko nie radząc sobie stosuje mechanizm przeniesienia i rozładowuje napięcie w swojej grupie rówieśniczej. Może stosować przemoc słowną, może być po prostu niesłuszny. Zaistnieć może także odwrotna sytuacja. Rola ofiary przyniesiona z domu spotęguje się w środowisku zewnętrznym. Istotnym czynnikiem, który należy zakwalifikować do tej grupy przyczyn jest brak zainteresowania rodziców sytuacją dziecka w szkole. Brak komunikacji między tymi dwoma środowiskami, w których przebywa młody człowiek powoduje konflikty i brak poczucia bezpieczeństwa i zasad w świecie dziecka[1].

Szkoła. Jako źródło przemocy rówieśniczej podaje się także stres wynikający z obowiązków szkolnych. Niepowodzenia szkolne mogą być potęgowane i utożsamiane z niepowodzeniami życiowymi. Z ich powodów powstawać może brak poczucia wartości młodego człowieka. Niska samoocena wywołuje lęk, osamotnienie, niepokój. Z powodu braku akceptacji rówieśników i konsekwencji z tego wynikających, agresja spełni rolę środka zaradczego za pomocą którego wszelkie frustracje i niepowodzenia zamienione zostaną we wrogość[2].

Pojawienie się zachowań agresywnych może być także kwestią chęci zwrócenia na siebie uwagi- nauczycieli, rodziców, kolegów. Stanie się ono „bohaterem”, który wyróżni się ze względu na negatywne reakcje, niepoprawne zachowanie i konieczność ingerencji dorosłych. Dziecko w takiej sytuacji ma szansę nareszcie znaleźć się w centrum uwagi[3].

Grupa rówieśnicza.

Na agresywność młodzieży ma też wpływ grupa rówieśnicza, która ustanawia normy działań ale także która jest w codziennym otoczeniu dzieci  i młodzieży stanowiąc dla niej punkt odniesienia.

Stresogenne dla dzieci i młodzieży jest zmiana środowiska rówieśników. W reakcji na niepewność, lęk i zagubienie mogą w zachowaniu pojawić się aspekty agresji wyrażające problemy funkcjonowania w nowym otoczeniu. Do czynników zaliczanych do przyczyn wywołanych w związku z funkcjonowaniem grup rówieśniczych należą również: brak zaufania ze strony rodziców, poczucie osamotnienia i zagubienia, kłopoty ekonomiczne rodziny i brak możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb dziecka. Z perspektywy dziecka może to być także: chęć dominacji w grupie rówieśniczej, przynależność do subkultury, poszukiwanie własnej tożsamości i porównywanie się do innych – przebywając w różnorodnych grupach. Z tą kategorią przyczyn wiąże się także brak różnorodnych form spędzania wolnego czasu. Pojawiają się także badania i wnioski o negatywnym na zachowanie młodzieży wpływie technologii: mediów, internetu, filmów przepełnionych agresją[4].

Opisane wyżej czynniki w połączeniu ze złością i gniewem spowodowanym przez rówieśników  najczęściej wywołują  tzw. agresję niewerbalną, skierowaną przeciwko nim samym. Wówczas najczęściej dochodzi do bójek, pobić, kopania, szturchania, aż po fizyczne znęcanie się. Należy jednak pamiętać, że wpływ grupy rówieśniczej na młodego człowieka jest tym mniejszy im bardziej prawidłowo funkcjonuje jego rodzina i szkoła.

Innym elementem, o którym warto wspomnieć prezentując przyczyny przemocy rówieśniczej jest współcześnie często przywoływany kryzys wartości i autorytetów, a także szybki tryb „nowoczesnego” życia.

W kwestii definiowania agresji i jej przyczyn badacze toczą spór o to, czy agresja jest nabyta czy wrodzona. Istnieją cztery sposoby rozumienia przyczyn agresji. Pamiętać należy jednak o tym, że nie zawsze agresja przeradza się przemoc.

  • Jako działanie instynktowne – rozumiana jako instynkt potrzebny każdemu do przetrwania
  • Jako nabyty popęd – gniew staje się wyuczoną reakcją na zachowania nieakceptowana. Konsekwencją gniewu staje się agresja.
  • Jako nawyk – Bandura definiuje agresję w tym ujęciu jako wyuczony sposób zachowania, wykreowane w celu zaspokojenia pewnych potrzeb.
  • Jako reakcja na frustrację[5] – wywołana przykrą lub nagłą, niechcianą sytuacją. Im silniejsza frustracja tym intensywniejsza agresja.

Przyczyn przemocy i agresji w środowisku szkolnym i pozaszkolnym jest wiele. Jednym z rodzajów ich interpretowania jest doszukiwanie jej w związku ze złością, jej wyrażaniem. Pamiętać jednak należy, że: złość nie przeradza się automatycznie w agresję, lecz jest jej zakończeniem wyrażanym poprzez jej napad.

Marta Soczewka



[4] Przemoc rówieśnicza, Komenda Rejonowa Policji w Opocznie, w:  http://www.opoczno.policja.gov.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=52&Itemid=88

[5] Durka G., Boruszkowska I., Uwarunkowanie agresji wśród młodzieży szkolnej, w: Łuczenko P. (red.), Przemoc i agresja w szkole, Łódź 2009

Przemoc rówieśnicza. Formy bezpośrednie i pośrednie

wwsf_yellow_ribbon_en (2)

Najczęściej występującymi formami przemocy rówieśniczej są:

Formy bezpośrednie (określające bezpośrednie ataki wobec osób lub przedmiotów będących przyczyną frustracji):

  • Fizyczna (bicie, szarpanie, popychanie, niszczenie rzeczy, zabieranie i wymuszanie pieniędzy, plucie, kopanie, zmuszanie do wykonywania poniżających, ośmieszających czynności, w tym seksualnych). Rozumiana jest jako atak na inną osobę, w której sprawca posługuje się określonymi narzędziami lub sprecyzowaną siłą zadając tym samym ból, cierpienie lub szkodę osobie będącej ofiarą agresji lub przemocy.
  • Słowna (przezywanie, ubliżanie, wyśmiewanie, grożenie, prowokowanie poprzez np. robienie min lub wyrażanie różnych opinii) określa ona posługiwanie się przez sprawcę przemocy bodźcami werbalnymi skierowanymi do pokrzywdzonego, tym samym wyrządzając jej poczucie krzywdy, odrzucenia lub wzbudzając w niej strach

Formy pośrednie (wyrządzenie szkody ofierze następuje w sposób niebezpośredni, poszkodowany nie wie kim jest sprawca):

  • Relacyjna (wykluczenie z grupy rówieśniczej, namawianie innych do odrzucenia ofiary, rozpowszechnianie plotek).
  • Cyberprzemoc, bullying (nękanie, straszenie, ośmieszanie poprzez wysyłanie sms-ów, e-maili, wiadomości na czatach, umieszczanie lub rozpowszechnianie kompromitujących treści, zdjęć, filmów w Internecie), określenie dla wszystkich aktów agresji, dla których narzędziem realizacji stają nowe technologie komunikacyjne jak: telefony komórkowe lub Internet. Zjawisko to opisane dokładnie zostanie w kolejnych częściach zbieranych informacji

Przemoc rówieśnicza. Przebieg zjawiska

wwsf_yellow_ribbon_en (2)

Przebieg:

Przemoc rówieśnicza często rozpoczyna się dość niewinnie. Plotki, wyśmiewanie, długotrwałe nękanie, izolowanie psychiczne dziecka… bywają lekceważone przez nauczycieli, rodziców, otoczenie. Dużo łatwiej dostrzegalna jest przemoc fizyczna. Doktor Hanna Rylke, psycholog i inicjator programów przeciwdziałania przemocy rówieśniczej w szkołach uważa, że zachowania występujące w szkołach są odzwierciedleniem postaw wyniesionych z domu. Mimo że nie występuje w nich przemoc fizyczna, dochodzi do aktów znęcania psychicznego, przez co dziecko czuje się niedowartościowane, gorsze. W szkole znajduje kogoś w kim może wzbudzić podobne uczucia.[1]

Jednym z istotnych faktów godnych zaprezentowania wśród mechanizmów zaistniałych w zjawisku przemocy psychologicznej jest wiara oskarżonego w czyny, których nie dokonał. Opiera się to na kreowaniu karier dewiacyjnych[2], opisywane przez Lemerta[3]. Według autora teorii jedną z konsekwencji istnienia kontroli społecznej jest nadawanie niektórym jednostkom etykiet dewiantów, co znajduje wyraz w zmianie postaw otoczenia wobec jednostki. Dochodzi do dewiacji wtórnej, podczas której jednostki przystosowują się do życia z naznaczeniem.

Przyjrzyjmy się jak dokładnie wygląda przebieg pojawienia się zjawiska przemocy rówieśniczej:

Pierwszym czynnikiem przebiegu prezentowanego zjawiska jest konflikt. Z wyżej wymienionych przyczyn pojawia się napięcie, które nierozpoznane lub nierozstrzygnięte może spowodować mobbing/ bullying. Działania o charakterze prześladowania początkowo są subtelne. Oprawca w każdej chwili może się wycofać, a ofiara nie dostrzega jeszcze problemu. Zjawisko rozprzestrzenia się, aż zaczyna być zauważalne przez otoczenie. Pojawia się błąd oceny, za całość sytuacji wini się ofiarę zamiast właściwego oprawcy. Wina przypisywana jest indywidualnym cechom ofiary. Następuje powolne obniżanie statusu i pozycji ofiary. Pojawia się stres, niepokój, obniżona samoocena. Osoba naznaczana zaczyna popełniać błędy lub wierzy, że staje się ofiarą. Dochodzi do wykluczenia – co często skutkuje eliminacją niechcianej jednostki. Następuje jej degradacja statusu[4]. Dochodzi do wyczerpania nerwowego, myśli samobójczych, trudności z wypełnianiem obowiązków szkolnych, poczucia bezradności, lęku. Ostatnią fazą dłuższego prześladowania jest wykluczenie z codziennych obowiązków struktury.[5] Osoba z powodu dolegliwości psychicznych może mieć problemy w ponownym, pełnym przystosowaniu się do życia w społeczeństwie[6].

Śledząc fazy stawania się ofiarą przemocy rówieśniczej można dokładniej sprecyzować przyczyny tego zjawiska. Mogą być one różnorodne. Dokładnie zaprezentowane zostaną w następnej części.

Marta Soczewka



[1] http://zssb.ids.czest.pl/www/przemoc/index.php?id=przemoc_psychiczna [dostęp 11.07.2011]

[2] Kariera dewiacyjna – terminologia socjologii dewiacji i problemów społecznych, oznacza stanie się ofiarą/ osobą odmienną i pogłębianie tej roli w strukturze społecznej

[3] Błahut J., Gaberle A., Krajewski K., Kryminologia, Arche, Gdańsk 1999

[4] Teorie autorstwa: Howarda Beckera, Edwina Schura, w: Błahut J., Gaberle A., Krajewski K., Kryminologia, Arche, Gdańsk 1999

[5] Wachowiak J., Dysfunkcjonalne zachowania pracowników, Difin, Warszawa 2011

[6] Cieślak W., Kmiecik-Baran K., Bez zgody na przemoc – w szkole i pracy., IPN „Solidarność”,  Gdańsk 2001